21/05/2026
आजकाल काठमाडौंको ट्याक्सी व्यवसायबारे धेरै ठाउँमा बहस भइरहेको छ । कतै यसलाई रोजगारीको माध्यम भनिएको छ, कतै सेवासँग जोडिएको छ भने कतै भ्रष्टाचार र कालोबजारीको आरोप लगाइएको छ । आज संघीय संसदमा समेत यस विषयमा कुरा उठेको देखियो ।
तर ट्याक्सी क्षेत्रलाई बुझ्दा केही आर्थिक, कानुनी र सामाजिक पक्षलाई गहिराइमा हेर्न आवश्यक छ ।
सबैभन्दा पहिले “कालोबजारी” को विषयमा कुरा गरौँ । ट्याक्सी व्यवसाय मूलतः स्वरोजगारमा आधारित पेशा हो । अधिकांश अवस्थामा एउटा ट्याक्सी एउटा परिवारको आयस्रोत हुन्छ । नेपालमा कालोबजारी तथा केही अन्य सामाजिक अपराध तथा सजाय ऐन, २०३२ अनुसार कृत्रिम अभाव सिर्जना गरी वस्तुको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढाउनु कालोबजारी मानिन्छ । तर ट्याक्सी नम्बर प्लेटको मूल्य वृद्धि प्रत्यक्ष रूपमा व्यापारी वा उद्योगीको चलखेलबाट मात्र भएको होइन । यो सीमित परिमाणमा उपलब्ध “परमिट” र बढ्दो मागको कारण सिर्जित बजार अवस्था पनि हो ।
अब भ्रष्टाचारको विषयमा कुरा गरौँ । ट्याक्सी नम्बर प्लेट हस्तान्तरण तथा सञ्चालन सम्बन्धी व्यवस्था प्रचलित कानुन र यातायात व्यवस्थापन प्रणालीअन्तर्गत हुँदै आएको छ । तर बजारमा सीमित सङ्ख्यामा नम्बर प्लेट उपलब्ध हुँदा “सिन्डिकेट” जस्तो अवस्था सिर्जना भएको आरोप बारम्बार उठ्ने गरेको छ । वास्तविकता के हो भने, नम्बर प्लेटको मूल्य बढ्दा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ धेरैजसो स्वरोजगार व्यवसायी वा पुराना लगानीकर्ताले नै पाएका छन् ।
आज ट्याक्सी नम्बर प्लेटको मूल्य करिब १५ लाख रुपैयाँसम्म पुग्नुको कारण केवल अनियमितता मात्र होइन, बजारको माग र आपूर्तिको असन्तुलन पनि हो । नेपालमा ट्याक्सी व्यवसाय लामो समयदेखि आम्दानीको स्थिर माध्यम मानिँदै आएको छ । देशको आर्थिक अस्थिरता, बेरोजगारी वृद्धि, वैदेशिक रोजगारीबाट युवाहरू फर्किनु तथा वैकल्पिक रोजगारीको अभावका कारण धेरै मानिस यस क्षेत्रमा आकर्षित भएका छन् ।
विशेषगरी हालको अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, जस्तै मध्यपूर्व क्षेत्रमा देखिएको तनाव र युद्धका कारण विदेशबाट नेपालीहरू फर्किने क्रम बढेको छ । यस्तो अवस्थामा ट्याक्सी व्यवसाय धेरैका लागि सम्भावित आयस्रोत बनेको छ । दैनिक ५ हजारदेखि १० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने विश्वासले पनि मानिसहरू यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्न खोजिरहेका छन् ।
सरकारले पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्न नसकेको अवस्थामा स्वरोजगार व्यवसायलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन ।
अर्कोतर्फ, राइड सेयरिङ सेवाहरूलाई व्यवस्थित गर्न स्पष्ट कानुन र नियम आवश्यक छ । प्रविधिमा आधारित यातायात सेवा आजको आवश्यकता हो । तर नीति बनाउँदा ट्याक्सी क्षेत्रमा लगानी गरेका करिब १२ हजारभन्दा बढी व्यवसायी र उनीहरूको परिवारको भविष्यलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ ।
ट्याक्सी नम्बर प्लेटको मूल्य बढ्नुको मुख्य कारण सीमित आपूर्ति र उच्च माग हो । बजारमा करिब ४ हजार मात्र नयाँ नम्बर उपलब्ध हुँदा खरिद गर्न चाहने मानिसको संख्या धेरै भएकाले मूल्य बढेको हो । अर्थशास्त्रको सामान्य सिद्धान्तअनुसार सीमित वस्तुको माग बढी हुँदा मूल्य वृद्धि हुनु स्वाभाविक मानिन्छ ।
नेपालमा यस्ता उदाहरण अन्य क्षेत्रमा पनि देखिन्छन् —
* बुद्धचित्त माला
* जग्गा
* रुद्राक्ष
जस्ता सीमित उपलब्ध वस्तुहरूको मूल्य पनि मागका कारण अत्यधिक बढेको छ ।
त्यसैले ट्याक्सी व्यवसायबारे बोल्नुभन्दा अघि यसको आर्थिक संरचना, स्वरोजगारको अवस्था, लगानीकर्ताको जोखिम, बजारको माग–आपूर्ति प्रणाली तथा नेपालको वर्तमान बेरोजगारी अवस्थाबारे गम्भीर अध्ययन गरेर मात्र नीति निर्माण गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
सुजन हुमागाईं
ट्याक्सी व्यवसायी ।
धन्यवाद ।
